Ticaret ve Şirketler Hukuku

Şirket kurarken yalnızca vergi yükü veya kuruluş maliyeti dikkate alınmamalıdır. Ortak sayısı, yatırım planı, sermaye yapısı, ortakların sorumluluğu, pay devri, finansman ihtiyacı ve ileride şirkete yatırımcı alınması gibi unsurlar birlikte değerlendirilmelidir.

Anonim ve limited şirketler tek ortakla kurulabilir. Bununla birlikte iki şirket türü; pay devri, yönetim yapısı, sermayenin temsili, yatırım alma imkânı, ortakların şirketten çıkması ve halka açılma bakımından farklı özelliklere sahiptir.

Şirket sözleşmesinde düzenlenmesi gereken temel konular

• Şirketin unvanı ve faaliyet konusu
• Şirket merkezi
• Sermaye miktarı ve payların dağılımı
• Sermaye taahhütlerinin ödeme şekli
• Yönetim ve temsil yetkisi
• Genel kurul toplantı ve karar usulleri
• Pay devrinin şartları
• Kâr dağıtımına ilişkin esaslar
• Ortakların ek yükümlülükleri
• Şirketten çıkma ve çıkarılma koşulları
• Şirketin sona ermesi ve tasfiyesi

Şirket esas sözleşmesi veya şirket sözleşmesi, şirketin kurumsal yapısını belirleyen ve gerekli hâllerde ticaret siciline tescil edilen temel metindir. Ortaklar arası sözleşme ise ortakların kendi aralarındaki ticari ve hukuki ilişkiyi ayrıntılandırır.

Ortaklar arası sözleşmelerde düzenlenebilecek konular

• Payların diğer ortaklara öncelikle teklif edilmesi
• Birlikte satış ve satışa katılma hakları
• Yönetim kurulunda temsil hakkı
• Belirli kararlar için ağırlaştırılmış çoğunluk
• Yeni yatırım ve sermaye finansmanı
• Rekabet etmeme ve gizlilik yükümlülüğü
• Şirket değerleme yöntemi
• Ortaklıktan ayrılma ve payların satın alınması
• Yönetimde kilitlenme hâlinin çözülmesi
• Tahkim veya mahkeme yoluyla uyuşmazlık çözümü

Ortaklar arası sözleşme, kanunun emredici hükümlerine veya şirket sözleşmesine aykırı kurumsal sonuçları kendiliğinden doğurmaz. Kararlaştırılan hükümlerin gerekli olduğu ölçüde şirket sözleşmesine, genel kurul kararlarına ve ticaret sicili kayıtlarına yansıtılması gerekir.

Anonim şirketlerde genel kurul ve yönetim kurulu, limited şirketlerde ise genel kurul ile müdür veya müdürler kurulu şirketin temel organlarıdır. Organların görev ve yetkileri birbirinden farklıdır.

Bir organın diğerine ait devredilemez bir yetkiyi kullanması, alınan kararın geçerliliğini tartışmalı hâle getirebilir.

Yönetim organı kararlarında incelenen başlıca hususlar

• Kararı alan organın yetkili olup olmadığı
• Toplantı ve karar yeter sayıları
• Çıkar çatışması veya oy kullanma yasağı
• Kararın şirket menfaatiyle uyumu
• Kararın usulüne uygun kayda geçirilmesi
• Tescil ve ilan gerekip gerekmediği
• Temsil yetkisinin kapsamı ve sınırları

Şirket adına imza atan kişinin ticaret sicilinde kayıtlı olması tek başına her işlem için yeterli değildir. İmza yetkisinin tek başına mı yoksa başka bir yetkiliyle birlikte mi kullanılacağı, yetkinin süresi ve varsa sınırlamalar ayrıca incelenmelidir.

Pay sahipleri yalnızca genel kurulda oy kullanan kişiler değildir. Şirketin finansal durumu, yönetimi ve önemli işlemleri hakkında bilgi alma hakları bulunmaktadır.

Anonim şirket pay sahipleri; finansal tabloları, faaliyet raporunu, denetim raporlarını ve kâr dağıtım önerisini inceleyebilir. Genel kurulda yönetim kurulundan şirket işleri hakkında bilgi isteyebilir.

Bilginin verilmesi yalnızca şirket sırrının açıklanması veya korunmaya değer şirket menfaatlerinin tehlikeye düşmesi gibi kanunda kabul edilen nedenlerle reddedilebilir. Bilgi alma ve inceleme hakkı şirket sözleşmesiyle veya şirket organlarının kararıyla kaldırılamaz.

Kanuna, şirket sözleşmesine veya dürüstlük kuralına aykırı genel kurul kararlarına karşı iptal davası açılabilir.

İptal davası, karar tarihinden itibaren üç ay içinde şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinde açılmalıdır. Bu süre hak düşürücü niteliktedir.

Toplantıda hazır bulunan pay sahibinin iptal davası açabilmesi için kural olarak karara olumsuz oy vermesi ve muhalefetini toplantı tutanağına geçirtmesi gerekir.

Çağrının usulsüz yapılması, gündemin gereği gibi ilan edilmemesi, yetkisiz kişilerin oy kullanması veya pay sahibinin toplantıya katılmasının haksız biçimde engellenmesi gibi durumlarda farklı dava şartları uygulanabilir.

Pay devrinin geçerlilik şartları şirket türüne göre değişir. Anonim şirket paylarının devri ile limited şirket esas sermaye paylarının devri aynı usule tabi değildir.

Pay devri sürecinde incelenmesi gereken belgeler

• Şirket sözleşmesi veya esas sözleşme
• Pay defteri
• Ticaret sicili kayıtları
• Pay senedi veya geçici ilmühaber
• Rehin, haciz veya intifa hakkı kayıtları
• Yönetim kurulu veya genel kurul onayı
• Ön alım veya geri alım hakkı düzenlemeleri
• Ortaklar arası sözleşme
• Sermaye borcunun ödeme durumu

Pay devri yalnızca tarafların bedel üzerinde anlaşmasıyla tamamlanmış sayılmayabilir. Yazılı şekil, noter onayı, şirket onayı, pay defterine kayıt veya ticaret siciline tescil gibi işlemler şirket türüne ve pay yapısına göre gerekli olabilir.

Payın üçüncü kişiye veya diğer ortaklara devri, şirketten çıkma davası, haklı nedenle fesih ve şirket sözleşmesindeki özel düzenlemeler ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Şirketlerin büyüme, yatırım alma veya yeniden yapılanma süreçlerinde birleşme, bölünme, tür değiştirme, pay satışı ve işletme devri yöntemleri kullanılabilir.

Bir şirket satın alınmadan veya şirkete yatırım yapılmadan önce hukuki durum tespiti çalışması gerçekleştirilmesi önemlidir.

Hukuki incelemede değerlendirilen başlıca alanlar

• Ticaret sicili kayıtları
• Ortaklık ve pay yapısı
• Sermaye ödemeleri
• Yönetim ve temsil yetkileri
• Müşteri ve tedarikçi sözleşmeleri
• Kredi ve teminat sözleşmeleri
• Devam eden dava ve icra takipleri
• Vergi ve kamu borcu riskleri
• Çalışanlara ilişkin yükümlülükler
• Fikrî mülkiyet hakları
• Ruhsat, izin ve lisanslar
• Taşınmazlar ve kira sözleşmeleri
• Kişisel veri yükümlülükleri
• Rekabet hukuku yükümlülükleri

Tespit edilen riskler; satış sözleşmesindeki beyan ve taahhütler, tazminat hükümleri, bedel uyarlama mekanizmaları, teminatlar ve kapanış şartlarıyla düzenlenmelidir.

Ticari sözleşme hazırlanırken yalnızca tarafların ne satacağı veya hangi hizmeti sunacağı yazılmamalıdır. İfa süreci, ödeme koşulları ve sözleşmenin sona ermesi de açık biçimde düzenlenmelidir.

Ticari sözleşmelerde yer alabilecek başlıklar

• Sözleşmenin konusu ve kapsamı
• Mal veya hizmetin teknik özellikleri
• Teslim ve kabul prosedürü
• Fiyat, vergi ve ödeme koşulları
• Fiyat uyarlama yöntemi
• Temerrüt ve gecikmenin sonuçları
• Ayıp ve garanti hükümleri
• Cezai şart
• Mücbir sebep
• Gizlilik ve ticari sırlar
• Fikrî mülkiyet hakları
• Rekabet etmeme yükümlülüğü
• Alt yüklenici kullanımı
• Sözleşmenin süresi ve fesih usulü
• Bildirim adresleri
• Uygulanacak hukuk
• Uyuşmazlık çözüm yöntemi

Cezai şartın veya sorumsuzluk kaydının sözleşmeye yazılmış olması, ilgili hükmün her durumda aynı şekilde uygulanacağı anlamına gelmez. Tarafların tacir olup olmadığı, kusurun ağırlığı, emredici hükümler ve sözleşmenin niteliği sonucu değiştirebilir.

Sermaye şirketi, ortaklarından ve yöneticilerinden ayrı bir tüzel kişidir. Bu nedenle şirket borcu kural olarak doğrudan ortağın kişisel borcu sayılmaz.

Kişisel kefalet veya garanti verilmesi, yöneticinin kendi hukuka aykırı fiili, sermaye borcunun ödenmemesi veya kamu alacaklarına ilişkin özel hükümler kişisel sorumluluk doğurabilir.

Yönetici sorumluluğunun gündeme gelebileceği durumlar

• Şirket malvarlığının kişisel amaçla kullanılması
• Şirketin açıkça zarara uğratılması
• Yetkisiz veya çıkar çatışmalı işlemler
• Sermayenin korunması hükümlerinin ihlali
• Gerçeğe aykırı finansal kayıtlar
• Borca batıklık hâlinde gerekli işlemlerin yapılmaması
• İlişkili kişilere şirket aleyhine menfaat sağlanması
• Genel kurul kararlarının uygulanmaması
• Defter ve belgelerin usulüne uygun tutulmaması

Hukuka aykırı işlem, kusur, zarar ve zarar ile işlem arasındaki uygun nedensellik bağının ayrı ayrı ortaya konulması gerekir. Şirketin zarar etmiş olması tek başına yöneticinin sorumlu tutulması için yeterli değildir.

Ticari uyuşmazlıkların sonucu çoğu zaman tarafların ticari ilişkiyi nasıl belgelediğine bağlıdır. Sözleşmenin bulunması tek başına yeterli olmayabilir; siparişin verildiği, malın teslim edildiği, hizmetin kabul edildiği ve bedelin muaccel hâle geldiği de ispatlanmalıdır.

Kullanılabilecek başlıca deliller

• Yazılı sözleşmeler ve ek protokoller
• Faturalar ve e-faturalar
• Sevk irsaliyeleri ve teslim belgeleri
• Banka kayıtları
• Cari hesap mutabakatları
• Sipariş formları
• E-posta ve mesaj yazışmaları
• Elektronik imzalı belgeler
• Genel kurul ve yönetim kurulu kararları
• Ticaret sicili kayıtları
• Ticari defterler
• Bilirkişi incelemesi
• Hukuka uygun elektronik kayıtlar

Ticari defterlerin bir alacağın ispatında kullanılabilmesi belirli şartlara bağlıdır. Defterlerin usulüne uygun tutulup tutulmadığı, açılış ve kapanış onayları, karşı tarafın kayıtları ve diğer deliller birlikte değerlendirilir.

Şirket içi yazışmalar, e-postalar ve mesajlar da delil olarak kullanılabilir. Ancak kaydın kim tarafından oluşturulduğu, değiştirilip değiştirilmediği ve hukuka uygun biçimde elde edilip edilmediği önem taşır.

Ticari uyuşmazlık ortaya çıktığında öncelikle sözleşme, fatura, teslim belgeleri, ihtarnameler, banka kayıtları ve ticari defterler birlikte incelenmelidir.

Alacağın muaccel olup olmadığı, zamanaşımı, yetkili mahkeme, teminatlar ve karşı tarafın mali durumu belirlenmeden icra takibi veya dava yoluna başvurulması, eksik ya da yanlış talep kurulmasına neden olabilir.

Konusu bir miktar para olan ticari alacak ve tazminat davaları ile ticari nitelikteki itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır.

Talep edilebilecek geçici hukuki korumalar

• İhtiyati haciz
• İhtiyati tedbir
• Delil tespiti
• Ticari kayıtların korunması
• Genel kurul kararının yürütülmesinin geri bırakılması
• Şirket yönetimine kayyım atanması

Bu taleplerin kabulü için yaklaşık ispat, hukuki yarar, gecikme nedeniyle doğabilecek zarar ve gerektiğinde teminat şartları ayrıca incelenir.

Şirket uyuşmazlıklarında mahkemeler yalnızca işlemin şekline değil, kanunda aranan maddi şartlara da bakar.

Genel kurul kararının iptali davalarında davacının pay sahibi veya kanunda sayılan diğer kişilerden olup olmadığı, muhalefetin tutanağa geçirilip geçirilmediği, üç aylık sürenin korunup korunmadığı ve ileri sürülen usulsüzlüğün kararın alınmasına etkisi incelenir.

Ticari alacak davalarında faturanın tek başına düzenlenmiş olması her zaman borcun varlığını ispatlamaz. Faturanın karşı tarafa ulaşıp ulaşmadığı, teslim veya hizmetin gerçekleşip gerçekleşmediği, tarafların ticari defterleri, banka hareketleri ve yazışmalar birlikte değerlendirilir.

Yönetici sorumluluğu davalarında hukuka aykırı işlem, kusur, zarar ve zarar ile işlem arasındaki uygun nedensellik bağının ayrı ayrı ortaya konulması gerekir.